X
تبلیغات
دماوند ؛ گنبد گیتی - راهبردهای توسعه شهرستان
 
دماوند ؛ گنبد گیتی
 
 
بررسی مسایل سیاسی ، اجتماعی و گردشگری دماوند
 

راهبردهای توسعه شهرستان

پیش گفتار :

 با نگاه اجمالی می توان اهم مشکلات شهرستان دماوند را دید ؛ از مهاجرت و تخلیه روستاها ، تغییر کاربری اراضی و سرعت ساخت و سازهای غیرمجاز ، بیکاری ، حاشیه نشینی ، مراتع فقیر، رودخانه های گل آلود ، چاههای فاقد آب ، قنوات و چشمه های خشک و کم آب ، تخریب مراتع توسط معادن ، شخم های روی شیب کمبود امکانات تفریحی و عدم ساماندهی تفرجگاهها ، عقب ماندگی های عمرانی ، کارخانه ها و کارگاههای تعطیل ، ضعف سرمایه گذاری و بنگاه های فراوان .

از مسئولین گرفته تا مردم همه از وضع موجود ناراضی اند و همه مدعی اند که گره فرو بسته مشکلات به دست آنان باز خواهد شد .

در انتخابات گذشته هم مردم و هم کاندیداها از مشکلات گفتند و شنیدند ولی راه حل و برنامه ، برای رسیدن به وضع مطلوب ارائه نشد ، اصلاً کسی برنامه نخواست ، مشتی حرف کلی که در تراکتها می آید برنامه نیست .

در این نوشتار مدعی ارائه برنامه نیستیم ، اما امیدواریم با فتح بابی جدید صاحبنظران را برای اظهار نظر فراخوانیم تا حاصل تجربیاتشان را در قالب مصاحبه یا مقاله و یا به هر شکل ممکن دریافت کنیم ، تا لااقل از نظر فضای ذهنی به هم نزدیک شویم .

یادمان باشد توسعه امری درون زا است . مردم هر منطقه باید خود دنبال توسعه باشند و آنرا بیابند ، اجرای مشتی پروژه توسعه نیست ، حداکثر می توان آن را توسعه فیزیکی نامید . توسعه آن گاه اتفاق می افتد که اراده ای جمعی از درون جامعه بجوشد و با بهره گیری از یافته های علمی آینده را با دستان قدرتمندش ترسیم کند . ابتدا باید بپذیریم که از بیرون امیدی نیست . ادارات و دستگاه اجرایی نیز حداکثر حمایت کننده امر توسعه اند نه عامل توسعه .

 مقدمه

برای رسیدن به یک راهبرد صحیح ابتدا باید از وضع موجود شناخت کاملی داشت ، محیط را خوب شناخت ، مقدورات و پتانسیل ها را صحیح برآورد کرد ، موانع و تهدیدات را دید و با ترسیم وضع مطلوب راهبردهای رسیدن به مطلوب را تعیین کرد . بر این اساس برآنیم تا با یک مطلب سلسله وار ابتدا اطلاعات کاملی از شهرستان را ارائه کرده و سپس با بهره گیری از نظر صاحب نظران ، به جمع بندی مشخصی در زمینه اهم مسائل شهرستان اعم ازبخش های کشاورزی ، صنعت ، گردشگری ، فرهنگی ، عمران شهری و شهرداری ها، معادن ، روستاها، توسعه کالبدی شهرستان و سایر مسائل برسیم . امید است در این راه از ایده های آنان که به دماوند عشق می ورزند بهره ببریم .

 سیمای شهرستان دماوند

جمعیت شهرستان دماوند در حدود 98 هزار نفر ودارای دو بخش مرکزی و رودهن ، پنج شهر ، پنج مرکز دهستان و 70 پارچه آبادی می باشد . اقلیم شهرستان بسیار متنوع بوده بطوری که انواع اقلیم ها سبب تنوع در محصولات کشاورزی و افزایش کیفیت و منحصر به فرد شدن تولیدات آن شده است . متوسط بارندگی در شهرستان 320 میلیمتر می باشد که بارش در ارتفاعات بیشتر به صورت برف و در مناطق جنوبی به صورت باران نازل می شود . سردترین ماه سال به دی ماه و با حداقل 26- درجه سانتیگراد و گرمترین ماه سال به تیرماه با میانگین 9/25 و حداکثر 4/39 درجه سانتیگراد تعلق دارد. وسعت شهرستان 175 هزار هکتار است که 4/9 % از سطح استان تهران را در برمی گیرد و بیش از 70% آنرا مراتع تشکیل می دهد . مجموع اراضی کشاورزی شهرستان 16 هزاروده هکتار است که بالغ بر 9 هزار و پانصد هکتار آن اراضی باغی و چهار هزار و ده هکتار اراضی مزروعی و 2 هزارو پانصد هکتار اراضی آیش می باشد و سطح دیمزارها 2000 هکتار است .

 پتانسیل ها

-         تولیدات بخش کشاورزی

تنوع اقلیمی سبب تنوع محصولات بخش کشاورزی گردیده که بطور خلاصه وضعیت کشاورزی شهرستان به شرح جداول ذیل می باشد :

 

          أ‌-          بخش باغبانی

 

میزان صادرات محصولات باغی : شامل سیب درختی 35 هزارتن ، انار 850 تن ، برگه قیسی 300 تن ، مغز گردو 200 تن ، گل شاخه بریده 30 میلیون شاخه ، ارزش ریالی محصولات تولیدی بالغ بر 1040 میلیارد ریال ( براساس نرخ سال 1386 ) ، آورده ارزشی محصولات صادراتی نیز حدود 40 میلیون دلار می باشد .

با توجه به شرایط اقلیمی خاص شهرستان امکان تنوع محصولات باغی حتی نوع ارقام یک گونه نیز فراهم بوده که نمود بارز آن را در باغ های سیب مشاهده می کنیم بطوریکه انواع ارقام سیب بر روی پایه های مالینگ ( 106mm، 111mm، 9m، 27m،26m، 7m ) بطور مثال جاناگلد ، پرایم رز، استارکینگ ، دالاباراستیول، فوجی ، انواع کالا، انواع سیب گلاب و... موجود می باشد . از خصوصیات باغ های تجاری سیب شهرستان کاشت متراکم با تراکم 1660 اصله تا 6 هزار اصله در هکتار بوده که میانگین عملکرد آن از سال سوم به بعد بالای 30 تن در هکتار می باشد رکورد برداشت این باغات تا 135تن در هکتار در سال ششم برآورد گردیده است .

از سایر مزایای احداث باغ های پایه مالینگ می توان به کوچک بودن اندازه درختان ، کم هزینه تر بودن مراحل کاشت ، داشت و برداشت ، یکنواخت و بازارپسند بودن میوه تولیدی ، امکان برداشت مکانیزه ، حفظ کیفیت و انبارداری بهتر محصول تولیدی ، سریع به باردهی اقتصادی رسیدن ، امکان تغییر ارقام در کوتاه ترین زمان ممکن و... اشاره نمود . لذا توسعه باغ ها در کوتاهترین زمان ممکن از راهبردهای اساسی بخش کشاورزی شهرستان می باشد .

 

جهت استفاده بهینه از منابع موجود و افزایش تولید در واحد سطح گسترش و تبدیل باغ های قدیمی درجه دو و سه به باغ های مکانیزه پایه مالینگ در اولویت های مورد نظر می باشد .

از سایر محصولات باغی منطقه می توان به گل های شاخه بریده ، انار، گردو، زردآلوو قیسی و... اشاره نمود .

لازم به یادآوری است به منظور بهبود بهره وری منابع آبی و توسعه سیستم های ابیاری تحت فشار تاکنون 4 هزارو دویست هکتار از باغات شهرستان تحت پوشش این طرح قرار گرفته است . در روش های قدیمی آبیاری به ازای هرهکتار 12-15 هزار مترمکعب در سال آب مورد نیاز بوده در صورتیکه با آبیاری قطره ای این میزان به 6-8 هزار مترمکعب در سال کاهش می یابد .

از موانع مشکلات بخش باغبانی عدم توسعه کافی ظرفیت های سردخانه ای است بطوریکه تاکنون حدود 30 هزارتن ظرفیت قابل بهره برداری جهت ذخیره سازی سیب درنظر گرفته شده است و 10 هزارتن دیگر نیز در حال احداث و راه اندازی می باشد و حدود هفتاد هزارتن دیگر به سایر نقاط کشور از جمله سردخانه های کرج و شمال حمل شده و نگهداری می گردد . ( حدود یکصد هزارتن محصول سیب درختی در سردخانه ها و بقیه برای تازه خوری به بازار عرضه می گردد .)

تعدا خانوار و جمعیت شهرستان دماوند در سال های 55، 65، 70، 75و85

 

نام دهستان

 

کل شهرستان

بخش مرکزی

ابرشیوه

تار رود

جمع آبرود

بخش رودهن

آبعلی

مهرآباد

1355

 

 

شهری

 

 

خانوار

 

3820

3162

-

2150

1012

658

658

-

 

جمعیت

17863

14499

-

9902

4597

3364

3364

-

روستایی     

 

خانوار

 

3781

3267

1671

490

1106

514

391

123

جمعیت

 

18189

15593

8174

2356

5063

2596

1999

597

1365

 

 

 

 

شهری

 

خانوار

 

6487

5066

-

3600

1466

1421

1421

-

 

جمعیت

28478

21828

-

15309

6519

6650

6650

-

روستایی

خانوار

5430

4147

2194

627

1326

1283

1062

221

جمعیت

 

24123

18441

9888

2714

5839

5682

4629

1053

1370

 

 

 

 

شهری

 

خانوار

 

8577

6365

-

4562

1803

2212

2212

-

 

جمعیت

36066

27064

-

18932

8132

9002

9002

-

روستایی

خانوار

5209

3942

2039

587

1316

1267

988

279

جمعیت

 

22940

17241

9024

2457

5760

5699

4485

1214

1375

 

 

 

 

شهری

 

خانوار

 

10176

7329

-

5446

1883

2847

2847

-

 

جمعیت

42659

30793

-

22337

8456

11866

11866

-

روستایی

خانوار

5688

4105

2287

734

1084

1583

1273

310

جمعیت

 

22560

16266

8902

2890

4474

6294

5004

1290

1385

 

 

 

 

شهری

 

خانوار

 

20067

10286

-

-

-

5695

-

-

 

جمعیت

72398

26708

-

-

-

19832

-

-

روستایی

خانوار

7373

-

2954

1586

1476

-

578

1276

جمعیت

 

25655

-

10249

5661

4773

-

2047

2925

 نکات قابل توجه :

1-      نسبت جمعیت روستایی از سال 55 تا 85 به مرور از حدود 52% به 26% کل جمعیت کاهش یافته است .

2-   البته یک نکته باید مورد توجه قرار گیرد که یکی از علل سرعت افزایش جمعیت شهری ، شهر شدن بسیاری از روستاهای بزرگ مثل آبسرد و آبعلی و در محدوده شهر قرار گرفتن چندین روستا مثل مرانک ، تاسکین ، سادات محله ، کریتون ، مبارک آباد بوده است ، ولی مسیر تخلیه روستاها و تمایل به زندگی در شهر را نمی توان انکار کرد .

3-   آخرین سر شماری کشاورزی نشان می دهد 62% خانوارهای شهرستان بهره بردار کشاورز  بوده اند ، یعنی حتی در شهرها بخش قابل توجهی از مردم به کشاورزی و باغداری وابسته اند .

         ب‌-        بخش زراعت

شرایط اقلیمی و نوع خاک و سایر عوامل مستعد دیگر سیب زمینی را به عنوان یکی از مهمترین محصولات زراعی شهرستان معرفی نموده است .

از دیگر محصولات زراعی انواع صیفی جات ، گندم و نباتات علوفه ای نیز در سطح نسبتاً وسیعی کشت وعرضه می گردد . بر اساس آمارها میزان عملکرد سیب زمینی در هر هکتار حدود 29 تن برآورد گردیده که رکورد 85 تن در هکتار نیز به عنوان نمونه گزارش شده است . از مشکلات عمده کشت سیب زمینی کمبود بذر مرغوب و عدم کشت مکانیزه آن بوده و لازم است تدابیر برنامه های جدی جهت توسعه مکانیزاسیون و تولید بذر گواهی شده و سالم در دستور کار قرار گیرد . با عنایت به خردشدن اراضی و کمبود آب و شرایط مستعد اقلیمی و ارزش افزوده تولید و پرورش گل و محصولات گلخانه ای ؛ توسعه واحدهای گلخانه ای به روش هیدروپونیک از راهبردهای اساسی و استراتژیک بوده و بایستی در سرلوحه برنامه ها قرار گیرد .

 عملیات به زراعی در افزایش تولید محصولات زراعی :

از جمله عواملی که در افزایش کمی و کیفی محصولات زراعی نقش مؤثری دارد انجام صحیح عملیات به زراعی می باشد بطوریکه در مزارع سیب زمینی استفاده از دستگاه غده کار به جای کشت به روش سنتی که علاوه بر هزینه کمتر و سرعت انجام کار باعث افزایش محصول به مقدار 1-5 درصد در هکتار می شود.

در سال زراعی 85-86 در سطح 200 تا 150 هکتار در مناطق آبسرد و چنار شرق دستگاه فوق مورد استفاده قرار گرفته است .

به منظور تولید محصول سالم و ارگانیک به جای استفاده از کود شیمیایی از کودهای ریز مغذی و بیولوژیکی به صورت محلول پاشی ترویج و توصیه می گردد .

         ت‌-        بخش امور دام و آبزیان

شرایط توپوگرافی و تنوع اقلیمی و مراتع مستعد شهرستان امکان توسعه صنعت دامپروری را مهیا نموده است لذا احداث و توسعه واحدهای صنعت دامپروری به شکل صنعتی و پرورش طیور و زنبور عسل و آبزیان از اولویت های اساسی بخش دامپروری شهرستان می باشد .

 توضیحات :

1-   تعداد 42 واحد دامداری صنعتی نیز دارای پروانه تأسیس می باشند که 30 درصد آنها در حال احداث بوده و مراحل آماده سازی را طی می کنند.

2-      از مرغداری های ذکر شده تعداد 3 واحد تخم گذار ( 12600+50000+45000 ) ، یک واحد مادر گوشتی ( 32246) ، یک واحد جوجه کشی مادر گوشتی ( 16 هزار) و مابقی نیمه گوشتی می باشند . همچنین تعداد 12 واحد مرغداری گوشتی دارای پروانه مشترک بوده و تعداد 8 واحد نیز بدون مجوز مشغول به تولید می باشند .

تعداد 20 واحد نیمه گوشتی ، یک واحد مادر گوشتی ، یک واحد تخم گذار، یک واحد بوقلمون مادر، یک واحد بوقلمون گوشتی ، یک واحد اردک گوشتی ، یک واحد شترمرغ مولد ، یک واحد شترمرغ گوشتی و یک واحد قرقاول نیز دارای پروانه تأسیس می باشند .

ظرفیت های تولیدی پرورش دام و آبزیان :

این شهرستان به دلیل دارا بودن مراتع وسیع استعداد بالا ئی در پرورش گوسفند و بز دارد اما به دلیل کمبود زمین جهت کشت علوفه در دامداری های صنعتی پرواری و شیری با مشکلات تأمین علوفه مواجه می باشد . در بخش مرغداری طی سال های اخیر با افزایش تولید مواجه بوده و این روند ادامه دارد .

دربخش پرورش طیور و آبزیان با توجه به شرایط مستعد منطقه امکان توسعه واحدهای جدید مهیا   می باشد .

در بخش تولید ماهیان سرد آبی واحد سیصد تنی پرورش ماهی قزل آلا در رودافشان یکی از بزرگترین واحدهای کشور بوده و توسعه و تجهیز واحد مذکور و دستیابی به ظرفیت یک هزار تن ؛ واحد مزبور را به عنوان بزرگترین واحد پرورش ماهی قزل آلا در کشور در خواهد آورد .

 پتانسیل ها

Ö      اقلیم :

شهرستان دماوند دارای آب و هوای نیمه مرطوب ، سرد و مرطوب ، با زمستان های بسیار سرد و تابستان های معتدل می باشد . آب و هوای ملایم و لطیف این شهرستان در تابستان این منطقه را به عنوان یک محل گردشگری و ییلاقی در شرق استان تهران مطرح کرده است میزان بارش 704 میلیون متر مکعب در سال امکان استحصال آب به میزان کافی برای بخش های مختلف تولیدی را فراهم می سازد .

-      نزدیکی به تهران :

شهرستان دماوند در شرق استان تهران و درفاصله 48 کیلومتری و در حد فاصل مسیر ارتباطی جاده هراز و تهران فیروزکوه واقع شده است .

روزانه 40 هزار تردد در این محور جریان دارد، نزدیکی به تهران امکان دسترسی سریع به بازار مصرف برای تولیدات شهرستان را از طرفی و امکان دسترسی گردشگر از تهران حتی بطور روزانه به دماوند را فراهم کرده است ، تاحدی که شهرداری تهران در قالب طرح ساماندهی تفرجگاههای اطراف تهران به منظور استفاده شهروندان تهران مورد مطالعه قرارداد ولی ناهماهنگی ها مانع اجرای آن شد .

-     وجود چشمه سارهای فراوان :

وجود کوهسارهای فراوان و قلل مرتفع و صدها نهر و چشمه گوارای آب معدنی و رودخانه های دایمی در سطح شهرستان و صدها آثار تاریخی و غارها و دریاچه های طبیعی شرایط مناسبی را برای گردشگری و استراحت توریست ها فراهم آورده است .

-    وجود مواد معدنی :

وجود مواد معدنی متنوع از معادن سیلیس و تراورتن ، باریت سنگ آهک مناسب برای کارخانه های سیمان ، سنگ گچ ، خاکهای رسی مناسب برای کارخانجات آجر، سفال، کاشی و سرامیک ، معادن ماسه کوهی سنگ نما و سنگ لاشه می باشد به علاوه معادن بوکسیت و لاتریت . گفته می شود 35% معادن استان تهران در دماوند و فیروزکوه وجود دارد .

-      مراتع :

وسعت مراتع شهرستان حدود 150000 هکتار می باشد . از میزان فوق 84/36779 هکتار مراتع متوسط با تولید 9/240 کیلوگرم علوفه در هر هکتار و 62/96297 هکتار مراتع فقیر با تولید 4/103 کیلوگرم در هر هکتار و میزان 54/16932 هکتار مراتع خیلی فقیر با تولید 5/85 کیلوگرم در هکتار را شامل می شود . ظرفیت چرای مراتع بر حسب واحد دامی در ماه ( A.U.M) برابر با 49/334351 واحد دامی را شامل می شود . ارزش تولید علوفه مراتع شهرستان براساس نرخ متوسط سال 86 حدود پنج میلیارد تومان در سال برآورد می گردد . البته ارزش اکولوژیکی و ارزش اکوتوریستی و گیاهان دارویی و سایر موارد آن در محاسبه فوق برآورد نگردیده است . ظرفیت بالفعل مراتع این حوزه برحسب واحد دامی در ماه ( A.U.M) برابر 2/169542 واحد می باشد . براساس آخرین آمار تعداد دام مجاز به چرا در مراتع دماوند 79489 رأس و تعداد دام موجود 123293 رأس می باشد .

-     منابع آب :

در دو حوضه شرق و غرب شهرستان آمار منابع به شرح ذیل است .

شرق:

بارش متوسط 325 میلیمتر، حجم آب حاصل از بارش سالانه 375 میلیون مترمکعب ، با تبخیر و تعرق سالیانه 179 میلیون مترمکعب ، جریانات سطوحی خروجی 21 میلیون متر مکعب ، حجم آب نفوذی سالیانه 103 میلیون متر مکعب ، تخلیه از چاهها 90 میلیون متر مکعب، افت سفره سالانه 17 میلیون متر مکعب .

غرب :

 بارندگی متوسط سالیانه 443 میلیمتر ، حجم آب حاصل از بارش سالیانه 328 میلیون متر مکعب ، حجم آب نفوذی سالیانه 104 میلیون متر مکعب ، حجم آب جاری سالیانه 74 میلیون متر مکعب ، افت سفره ها سالیانه 2/6 میلیون متر مکعب . با تأمل به آمارهای فوق مدیریت منابع آبی در دشت های مورد نظر بسیار مورد توجه بوده و لازم است هرچه زودتر اعتبارات و طرح های اجرایی لازم تهیه و به مرحله اجرا درآید . با عنایت به اینکه تا 4200 هکتار از اراضی تحت پوشش آبیاری تحت فشار قرار گرفته است . تاکنون حدود 8/16 میلیون متر مکعب منجر به صرفه جویی گردیده است.

لکن به علت توسعه باغات واحداث باغات جدید این میزان صرف ابیاری باغات جدید می گردد .

با بازنگری به مجوزهای برداشت آب به ویلاهای منطقه در اراضی کشاورزی همند که براساس اطلاعات موجود بیش از 1500 واحد ویلا با مصرف حداقل 25 متر مکعب برای هر واحد در       شبانه روز ، جمعاً معادل 6/13 میلیون متر مکعب برداشت می کنند و با منطقی نمودن میزان آن و استفاده از حق آب قبلی از چاه مرکزی حداقل سالانه حدود 7 میلیون متر مکعب از برداشت فعلی بایستی کاسته شود .

در پایان اجرای پروژه ها ی زیر جهت کاهش چالش آب در همند بایستی هرچه سریعتر به مرحله اجرا درآید :

1-      انتقال آب رودخانه تار به دشت همند با هدف تغذیه مصنوعی آب به میزان 5 میلیون متر مکعب در سال .

2-      اجرای دو طرح تغذیه مصنوعی جابان و سربندان با امکان تغذیه 3 میلیون متر مکعب .

3-      انتقال آب رودخانه دلیچای به دشت سید آباد و تغذیه سالانه 5 میلیون متر مکعب .

4-   احداث سدهای مخزنی با امکان استحصال سالانه 10 میلیون متر مکعب از مجموع جریانات سطحی خروجی در فصل غیر کشاورزی که در این صورت حجمی معادل 23 میلیون مترمکعب آب دراختیار خواهد بود .

5-   اجرای طرح های پوشش انهار با هدف جلوگیری از پرت آب که موجب 2 میلیون متر مکعب صرفه جویی در مصرف سالانه آب خواهد شد .

در صورت اجرای موارد فوق الذکر امکان دستیابی به افزایشی معادل 2/37 میلیون مترمکعب آب فراهم و ضمن برطرف ساختن تراز منفی فعلی مخازن زیرزمینی شرایط برای توسعه اراضی کشاورزی در سطح 2500 هکتار دیگر میسر خواهد شد .

بخش کشاورزی

 با توجه به وسعت حدود 175 هزار هکتار شهرستان و موقعیت طبیعی ویژه و اشتغال حدود 14 هزار خانوار در بخش کشاورزی حداقل حدود 60 تا 70 درصد از جمعیت 98 هزار نفری شهرستان وابسته به این بخش می باشند . بنابراین هویت و ماهیت این شهرستان وابسته به کشاورزی می باشد . ظرفیت های نهفته بخش کشاورزی ایجاب می نماید که با حفظ مناسبات تولیدی موجود و مطالعه امکان سنجی توسعه آن با الویت بخش کشاورزی و صنعت وابسته به آن امکان بالفعل نمودن آن را امری اجتناب ناپذیر نموده است.

با توجه به آمار حدود 3993190 تن تولیدات کشاورزی استان تهران و تولید بالغ بر 305 هزارتن محصولات کشاورزی شهرستان نمایانگر سهم 7 درصدی می باشد . در بخش تولید میوه با توجه به کیفیت و سطح گسترده تولید سیب به صورت تجاری یکی از بزرگترین کانون های تولید در دماوند قرار دارد ؛ کیفیت و تنوع ارقام سیب در منطقه جابان و سربندان در کشور و در دنیا بی نظیر است . در بخش ظرفیت های سردخانه ای تاکنون حدود 30 هزارتن ظرفیت قابل بهره برداری راه اندازی شده است و با توجه به میزان تولید حداقل این ظرفیت بایستی تاحدود یکصد هزارتن افزایش یابد . براساس برآوردهای کارشناسی ضایعات بخش کشاورزی در فرایند تولید و بعد از تولید حدود 40 هزارتن بوده و با پروژه های جدید پیش بینی شده در یک دوره زمانی 5 ساله این ضایعات به 20 هزارتن کاهش می یابد . اساسی ترین چالش بخش کشاورزی منطقه تغییر کاربری اراضی و کمبود منابع آب می باشد که لازم است با هماهنگی همه دستگاه های اجرایی شهرستان با دو چالش اصلی فوق مقابله شود و تدابیر لازم اتخاذ شود . مهمترین کانون تولید شهرستان دشت همند آبسرد و سربندان بوده که به بیشترین تغییر کاربری و کمبود آب دچار می باشد و تاکنون حدود 2500 حلقه چاه آب غیر مجاز در منطقه حفر گردیده است ، با نگرشی به وضعیت منابع آبی دشت های فوق ضرورت مدیریت منابع آبی و استحصال آبهای سطحی و انتقال آب از سایر نقاط به این دشت را امری اجتناب ناپذیر جهت حفظ کشاورزی نموده است .

ارزش اقتصادی تولیدات کشاورزی شهرستان

ویژگی اکوتوریسمی و اکولوژیکی بخش کشاورزی به حدی شایان توجه و فوق العاده بوده است که قابل محاسبه نبوده و ارزش ریالی و دلاری آن بسیار کلان می باشد . لذا حفظ محیط زیست و طبیعت و کشاورزی شهرستان به عنوان یک منبع لایزال و غیرقابل تجدید نیاز به یک عزم منطقه ای و استانی و ملی دارد .

ارزش تولیدات زراعی و باغی و دامی شهرستان در سال 201354810000 تومان می باشد .

ارزش صادراتی محصولات کشاورزی نیز حدود 30-50 میلیون دلار در سال برآورد گردیده است .

محدودیت ها

1-   اقلیم :

اگرچه تنوع اقلیمی در شهرستان سبب تولید محصولات کشاورزی مختلف می گردد ، لیکن پراکنش نامنظم بارندگی به گونه ای است که درصد کمی از نزولات به مصرف می رسد و بیشتر به صورت بارندگی در فصول غیر رویشی انجام می پذیرد که از دسترس خارج می گردد .

آمارها نشان می دهد سالانه 95 میلیون متر مکعب آب از حوزه های آبخیز شهرستان به صورت هرز آب خارج می گردد . شامل 74 میلیون متر مکعب از حوزه دماوند رود سیاهرود 8/13 میلیون مترمکعب از حوزه دلیچای 3 میلیون متر مکعب از حوزه های جابان و سربندان 3 میلیون مترمکعب از حوزه های تنگه و بولان 7/2 از حوزه آرو ، 2/1 از حوزه شاهبلاغی و 5/6 میلیون متر مکعب از حوزه کیلان .

2-   افت آب زیرزمینی :

با توجه به تمرکز باغات شهرستان در منطقه دشت و استفاده از آبهای زیرزمینی و حفر چاههای غیر مجاز،  سالانه براساس مطالعات انجام شده و بررسی بیلان آبی منطقه سفره های شهرستان سالانه میزان 2/23 میلیون مترمکعب افت دارد .

مقایسه آمارهای دوساله 75-77 میزان افت آب زیرزمینی دشت همند در طی این دو سال 8/2 متر بوده است .

 

3-   شیب تند :

وضعیت خاص توپوگرافی و فیزیوگرافی منطقه به نحوی است که حدود 100 هزار هکتار از اراضی شهرستان از شیب تندی برخوردار است که این مسأله وقوع پدیده ای مخرب همچون تند سیل ها و فرسایش خاک را تشدید می کند .

4-   یک دوره بودن کشت:

شرایط خاص اقلیمی منطقه شامل وجود سرمای زودرس ، کوتاه بودن دوره کشت و کار سبب می گردد دوره کشت یک مرحله ای باشد وبه تبع آن تولید محصولات در واحد سطح پایین باشد .

5-   خرد بودن اراضی :

وجود اراضی کشاورزی به صورت سطوح کوچک به دلیل مالکیت ، شیب منطقه ، ارزش زمین و... سبب گردیده که سیستم کاشت ، داشت و برداشت ، بیشتر سنتی و به صورت غیرمکانیزه باشد به همین دلیل میزان هزینه تولید در واحد سطح بالا بوده و توجیه اقتصادی ندارد .

تهدیدات

شهرستان دماوند هرساله مواجه با یک یا چند مورد از وقوع پدیده های مخرب همچون تند سیل ها ، فرسایش شدید خاک و رسوبزایی ، خشکی و کم آبی ، ریزش و رانش زمین ، سرمازدگی ، تگرگ ، بهمن و زلزله می باشد . شدت بارش های ناگهانی ، بی توجهی به مسائل هیدرولیکی رودخانه ها ، عدم رعایت حریم رودخانه ها ، موجب افزایش خطر سیلاب ها شده است .

منطقه از نظر زلزله خیزی دارای پتانسیل بالایی است وجود گسل های مهم و مناطق لغزشی در طول این گسل ها ، رعایت نکات فنی در ساخت و سازها و توسعه مناطق مسکونی را در اولویت قرار داده است .

با توجه به شرایط اقلیمی شهرستان و تنوع محصولات کشاورزی ، مخاطرات ناشی از تغییرات ناگهانی دمایی که به صورت بارش تگرگ و یا سرمازدگی اوایل و اواخر فصل محصولات زراعی وباغی رخ می دهد به صورت پدیده ای مخرب همواره اقتصاد بخش کشاورزی را تهدید می کند .

چشم انداز:

  1. دماوندی توسعه یافته با استفاده از کلیه ظرفیت های طبیعی موجود و پتانسیل های انسانی .
  2. دماوندی برخوردار از کشاورزی و باغداری نوین در کلیه مناطق و برخوردار از مناطق گردشگری ساماندهی شده ، روستاهای آباد و پر رونق ، صنعتی پاکیزه و متناسب و مردمی مرفه .
  3. دماوندی فاقد معضلات اجتماعی و فرهنگی توسعه یافته و با کیفیت .
  4. دماوندی فاقد بیکار ، با درآمد سرانه بالا ، و کمترین مشکل زیست محیطی و جمعیتی بدون        بی سواد .

بررسی موانع پیش روی توسعه در دماوند

برای درک بهتر مشکلات اصلی و محوری شهرستان باید فارغ از روزمرگی و با نگاهی جامع ، اندکی از مسائل دست و پاگیر اجرایی روزمره فاصله گرفت تا بتوان ضمن شناخت مسائل اصلی در راستای ایجاد تحول اساسی برنامه ریزی کرد . از این رو ضمن برشمردن مسائل و مشکلات شهرستان به تجزیه و تحلیل آن می پردازیم .

1.    بیکاری

نرخ بیکاری در شهرستان دماوند خصوصاً اقشار تحصیل کرده بالاتر از شهرستان های دیگر استان تهران است . شاغلین بخش کشاورزی نیز نصف بیشتر سال بیکارند ، بیکاری در روستاها یک عامل مهم مهاجرت می باشد که بیشتر نیروهای جوان روستاها را ترک می کنند . بیکاری ریشه در عدم سرمایه گذاری جدید و فراهم نشدن امکان سرمایه گذاری دارد . به علاوه عدم آموزش مؤثرو با کیفیت نیروی کار ، نداشتن برنامه برای فارغ التحصیلان خصوصاً در بخش کشاورزی ( تعداد کمی از محصلین هنرستان و آموزشکده کشاورزی بومی می باشند و افراد فارغ التحصیل نیز در بخش تولیدی مشغول نشده اند ) چون برنامه ای برای بکارگیری شان وجود ندارد. عدم علاقه به کار و تمایل به تن پروری و ضعف فرهنگ کار از طرفی و گسترش دلالی ، بورس بازی و درآمدهای بادآورده بر اثر عدم ثبات اقتصادی ، رغبت به کار سالم و تولیدی را کاسته است . به علاوه وجود قوانینی که موجب ترس صاحبان کارگاهها از بکارگیری نیروی کار می شود . اغلب کارگاهها با ترس از درگیر شدن در مسائل حقوقی ناشی از بکارگیری نیروی کار ترجیح می دهند با کارگر کمتر از دردسرهای بعدی ناشی از بکارگیری نیروی کار بکاهند . قانون کار و نحوه اجرای آن در شرایط فعلی باید مشوق سرمایه گذاری و صاحبان کارگاهها باشد .

آنچه در یک نگاه اجمالی می تواند دید عدم بهره برداری از بسیاری سرمایه گذاری های صورت گرفته در گذشته است . دهها موافقت اصولی که منجر به ساخت سالن های تولید شده و با گذشت بیش از یک دهه از بنای آنها هیچ استفاده ای از آن صورت نگرفته ، هیچ تولیدی رونق نگرفته ، و هیچ کارگری در این کارگاه ها مشغول کار نشده است .

 

2.    مهاجرت ، تخلیه و از رونق افتادن روستاها

نبود امکانات رفاهی ، خدمات و آموزش مناسب ، نبود درآمد کافی و بیکاری موجب مهاجرت از روستاها و گسترش حاشیه نشینی در شهرها شده است . درآمد کم روستاییان به علت اقتصادی نبودن تولیدات سنتی کشاورزی و دامداری روستایی ، عدم حمایت دولت از این بخش و بالا رفتن هزینه نهاده هاست .

دستگاه اجرایی نیز به عوض پرداختن به روستا امکاناتش صرف چاق شدن خود دستگاه          می گردد، احداث ساختمان های جدید ، تهیه خودروهای متعدد و افزایش بی حساب وکتاب پرسنل تا جایی که به جای اداره امور دستگاه اجرایی فقط خودش را اداره می کند . وقتی توجه دولت به روستا ها کم می شود ، درآمد تولید سنتی جوابگوی مخارج تولید نیست، وضع منابع آب هر روز بحرانی تر می گردد ، امکانات خدماتی و رفاهی ضعیف و وضع زیست محیطی روستا و وضع مسکن روستایی ناهنجار و در معرض حوادث طبیعی خطرناک قرار دارد ، فرزند روستایی از دسترسی به مدرسه با کیفیت و شغل مناسب باز می ماند چه باید کرد ، جز ترک روستا .

 

3.    تغییر کاربری اراضی

به علت های پیش گفته مثل کوچک بودن سطح اراضی و عدم توجیه اقتصادی کشاورزی و باغداری ، بالا رفتن قیمت زمین و هجوم نقدینگی به بخش زمین و مسکن ، ساخت و سازهای غیرمجاز و تفکیک اراضی بطور مدام از سطح اراضی کاسته و کشاورزی موجود را در معرض نابودی قرارداده است .

متأسفانه در یکی دوسال گذشته این هجوم به طرز وحشتناک افزایش یافته ، گسترش تعداد      بنگاه ها ، تعطیل شدن کشاورزی و باغداری را نوید می دهد . بخشداری ها از خود سلب مسئولیت کرده و کار را از جهاد کشاورزی می خواهند . در حالی که مهمترین ابزار قانونی یعنی کمیسیون ماده 99 در اختیار فرمانداری هاست و با توجه به اینکه درآمد کمیسیون مذکور را دریافت می کنند باید در قلع و قمع ساخت و ساز نیز مسئولیت بپذیرند . علت را باید در نابسامانی شرایط اقتصادی، عدم صرفه تولید و یک شبه پولدار شدن در خرید و فروش زمین جستجو کرد .

 

4.    گرانی مسکن

رشد ناگهانی قیمت زمین و مسکن امکان صاحب خانه شدن را برای بسیاری از شهروندان به آرزوی دست نیافتنی تبدیل کرده است . بالا رفتن شدید کرایه خانه ها مسکن را به صورت نگرانی بزرگ خانواده ها پس از اشتغال تبدیل کرده است . در حالی که با توجه به وسعت شهرستان و جمعیت نسبتاً کم قاعدتاً نباید مشکل اینقدر حاد باشد . دستگاه های مسئول امر مسکن چه     برنامه ای برای کاهش فشار بر مردم عرضه کرده اند ؟ به نظر نگارنده مشکل مسکن در شهرستان حل شدنی است و حل این مشکل به پیچیدگی موضوع اشتغال نیست که انشاءا... در بخش راه حل ها به آن خواهیم پرداخت .

 

5.    عقب ماندگی عمرانی

یکی از اعتراضات همیشگی مردم عقب ماندگی عمرانی شهرستان است . از بهسازی روستاها گرفته تا وضع بد شهرک ها به عنوان نمونه می توان به شهرک مهک و معابر و روستاهای مرکز دهستان مثل سربندان اشاره کرد که زندگی را برای مردم سخت کرده است . وضع عمرانی شهر دماوند با 70 سال قدمت اعم از پیاده روها ، فضای سبز ، مراکز گردشگری ، راههای اصلی و فرعی از دید شهروندانی که ایام تعطیل به مناطق مختلف کشور رفته اند با هیچ شهری قابل مقایسه نیست .

 

6.    مشکلات مدیریتی

شهرستان دماوند از مشکل مدیریتی رنج می برد . حذف نیروهای کارآمد با نگاهها و توجیهات  تنگ نظرانه وابتدایی که در کنار این عدم مدیریت مشارکت محور موجب حذف واقعی بسیاری از نیروهای کارآمد که در دستگاه ها به ظاهر مشغول کار هستند را فراهم کرده است . بسیاری از مدیران توانا با اندک اختلاف نظری حذف شده اند . و باقی کارشناسان به علت عدم توجه به نظراتشان عملاً منفعل بوده ودل بکار نمی دهند . عدم ثبات مدیریت در شهرستان یکی دیگر از جدی ترین مشکلات مدیریتی است .

از جهت مردمی عدم دخالت مردم و شوراهای اسلامی در تصمیم گیری ها،ارتباط ضعیف دستگاه ها

با مردم موجب شده از امکانات عظیم مردم در جهت توسعه و پیشرفت شهرستان حداقل استفاده صورت گیرد ، و سرمایه و توان فکری و تجربی مردم عملاً به حساب نیاید ، در صورتی که باید بستر برای حضور جدی مردم فراهم گردد و با فراهم شدن این بستر خیل عظیم ایده ها و نظرات جدید زمینه بروز خواهد یافت و با آزاد شدن این انرژی عظیم پیشرفت امکان پذیر خواهد شد .

مدیران دستگاه ها معمولاً برنامه مشخصی ندارند و گرفتار روزمرگی می باشند و نوعاً منفعل در مقابل مسائل و مشکلات بخش خود می باشند . نداشتن دید توسعه ای و برنامه مشخص و زمانبندی شده ، عدم مشارکت زیر مجموعه در حل مسائل و گرفتار شدن دستگاه ها در مسائل روزمره و پرداخت به خود دستگاه به جای پرداختن به مأموریت اصلی موجب افت کارایی دستگاهها شده است .

 

7.    مشخص نبودن جهت بودجه های سالانه شهرستان

معمولاً در بودجه سالانه سعی می شود به همه دستگاه ها لقمه ای از اعتبارات داده شود و بسیاری از پروژه ها اتفاقی در پیشنهادات گنجانده می شود . در حالی که یک بودجه جهت دار باید پس از مشخص شدن مسائل عمده و جهت گیری ای اصلی برای توسعه در آن راستا تخصیص یابد. همه مشکلات را یکجا نمی توان حل کرد ( توان دولت و حجم بودجه اندازه مشخصی دارد ) ، باید با اولویت بندی محورهای اصلی را پوشش داد و بودجه را صرف امور روزمره و ملاحظات بین دستگاهی نکرد با چنین بودجه ای می توان پس از چند سال تحول و تغییر مشخصی را مشاهده کرد .

 

8.    عدم ساماندهی مناطق گردشگری

شاید از 10 سال پیش تاکنون گردشگری حداقل به عنوان یک شعار از طرف همه مسئولین اجرایی مطرح شده ولی گام چندانی در جهت ساماندهی این مناطق برداشته نشده است و قابلیت ها به صورت بکر و دست نخورده باقی مانده است . در حال حاضر این بخش جایگاه چندانی در اقتصاد شهرستان ندارد و مردم نیز آن را جدی تلقی نمی کنند . داشتن یک جاده مناسب حداقل امکانی است که برای رسیدن به یک منطقه گردشگری از ضروریات اولیه است .

 

9.    عدم فرآوری محصولات کشاورزی

خصوصاً ضایعات کشاورزی که 17 % محصولات تره بار را شامل می شود . کار جدی در این زمینه صورت نگرفته است . مجوزهای صادره درمرحله احداث بنا باقی مانده و حداکثر منجر به تغییر کاربری و رسوب کردن سرمایه سرمایه گذاران شده بدون اینکه نتیجه ای حاصل گردد ، مثل کارخانه تار ، شهد جابان و مجوزهای کمپوت و...

 

10.          عدم شناخت کافی از پتانسیل های معدنی شهرستان

تاکنون مطالعه ای در جهت شناخت پتانسیل های واقعی معادن شهرستان صورت نگرفته و معادن معمولاً به معادن لاشه سنگ و ماسه کوهی و سیلیس محدود شده . پاره ای از مجوزهای صادر شده حداقل ارزش اقتصادی را داشته در حالی که بخش وسیعی از مراتع را تخریب کرده است ، پاره ای از مجوزها صرفاً موجب ایجاد رانت شده و منجر به تولید یا ایجاد اشتغالی نشده است . در حالی که به نظر کارشناسان دماوند قابلیت های بالاتری در خصوص معادن دارد و این بخش      می تواند منجر به ایجاد درآمد و اشتغال جدید و زمینه ای برای توسعه گردد .

 

11.           عدم استفاده از فن آوری روز در بخش کشاورزی

حداقل 3000 هکتار از باغات سنتی شهرستان با آنکه مشکلی از جهت تأمین آب ندارد لکن حداقل درآمد را برای کشاورزان ایجاد نمی کند . باغات سنتی که باید بازسازی شوند و درخصوص محصولاتی مانند گردو هیچ کارجدیدی صورت نگرفته . با دانش 100 سال پیش کشاورزی و باغداری اقتصادی نیست اگرچه همان باغات سنتی نیز از بین رفته و چیزی جایگزین نشده است .

اگرچه می توان تعداد زیادی مشکلات را لیست کرد اعم از مسائل فرهنگی ، اجتماعی ، خدماتی و... که در موارد یازده گانه بر شمرده شد و در صورت حل آنها به راحتی حل شدنی است . در شماره آینده راه حل های مسائل بخش های مختلف یک به یک پیشنهاد خواهد شد و در این راستا از نظرات کارشناسان هربخش نیز بهره خواهیم برد .

باتوجه به محورهای توسعه و سرمایه گذاری برای پیشرفت چه باید کرد ؟

 

راهکارهایی پیشنهادی برای توسعه شهرستان

در شماره های گذشته سعی شد براساس اطلاعات پایه وضع موجود را دقیقتر بشناسیم تا براساس این شناخت و راهبردهای مطرح برای توسعه شهرستان یا به عبارت دیگر محورهای ممکن برای سرمایه گذاری راهکارهای مناسب و احتمالاً پروژه های پیشنهادی به بحث گذاشته شود .

 

-   محورهای توسعه وسرمایه گذاری

تاکنون صاحبنظران و کارگزاران آشنا با مسائل دماوند به چند محور برای توسعه شهرستان توجه کرده اند ، قطعاً این پیشنهادات با توجه به امکانات سرزمین ، موقعیت جغرافیایی ، محورهای مواصلاتی ، نیروی انسانی و جاذبه های طبیعی و تاریخی و با نگاه به اقتصاد حال و گذشته شهرستان به شرح آن می پردازیم .

 

1.    حفظ و توسعه بخش کشاورزی و دامپروری

 منابع آبی قابل توجه ، دشت ها و اراضی حاصلخیز دانش فنی موجود و سرمایه گذاری های گذشته که دولت و بخش خصوصی در زمینه دامداری ، کشاورزی ، باغداری ، پرورش طیور و زنبورداری انجام داده اند ، وجود بازار مصرف برای عرضه بدون زحمت محصولات تولید شده و لزوم توجه به حفظ محیط زیست شهرستان اهتمام به این بخش را ضروری ساخته است . همانطور که در اطلاعات پایه اشاره شده ارزش اقتصادی محصولات کشاورزی و دامپروری سالانه 200 میلیارد تومان است . پس به دلایل فوق حفظ و توسعه کمی و کیفی این بخش از ضروریات است . در همین راستا نوسازی و حفظ روستاها نیز باید مد نظر قرار گیرد به عنوان کانون فعالیت کشاورزی .

 

2.    توسعه دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی

یکی دیگر از محورهایی که با توجه به نزدیکی به تهران و جلوگیری از بهم خوردن زیست بوم شهرستان مد نظر قرار گرفته ، توسعه مراکز آموزش عالی است . حضور دانشگاه ها موجب توسعه اشتغال در بخش خدمات شده مانع بهم خوردن تعادل جمعیتی و توسعه شهرک های اقماری می گردد . در صورت پذیرفتن این راهبرد باید ملاحظاتی مد نظر قرار گیرد که در بخش راهکارها به آن اشاره خواهد شد .

 

3.    توسعه گردشگری

شرایط آب و هوایی ، چشم اندازهای طبیعی ، آثار فرهنگی و تاریخی متعدد و قرار گرفتن شهرستان در مسیر جاده های اصلی بین استانی ، نزدیکی به تهران شرایط مناسبی را برای استفاده گردشگران از شهرستان فراهم کرده است . لکن بستر مناسب برای سرمایه گذاری مد نظر قرار گیرد . تا در آینده امید به درآمد زایی و ایجاد اشتغال از آن داشت .

 

4.     بخش صنعت و معدن

وجود معادن مناسب و امکان توسعه صنایع تبدیلی مرتبط با بخش کشاورزی و صنایع غیر آلاینده طی سال های گذشته به عنوان یک محور فعالیت مد نظر بوده است ، صدور حداقل سه مجوز شهرک صنعتی در شهرستان که مراحل اولیه احداث را طی می کند . نیز محور دیگری برای توسعه و سرمایه گذاری است . در صورتی که بخش صنعت مورد توجه قرار گیرد . توسعه دانش فنی و تربیت نیروی متخصص برای ارائه خدمات فنی نیز باید مد نظر قرار گیرد .

 

1-    راهکارهی عملی و اجرایی

برای تحقق بخشیدن به اهداف فوق یعنی توسعه و پیشرفت شهرستان در محورهای برشمرده شده و همچنین رفع مشکلات موجود در این بخش ها و یا سایر مشکلات لیست شده در شماره های قبل راهکارهای اجرایی ذیل می تواند مد نظر برنامه ریزان قرار گیرد .

 

الف : فصل آب

همانطور که در مقدمه آمده ، در بخش آب که ضمانت فعالیت های کشاورزی است ، چند مسئله وجود دارد از دسترس خارج شدن بخش اعظم بارش ها ، افت سطح سفره ها ، هدر رفتن آب در کانال های انتقال آب و انهار ، سنتی بودن روش های آبیاری در بخش قابل توجهی از سطح اراضی کشاورزی و باغات و خلاصه عدم استفاده درست از آب چند برنامه اصلی باید به عنوان محور فعالیت های این بخش مد نظر قرارگیرد .

1-   تغذیه سفره ها و جلوگیری از بحرانی تر شدن وضع منابع آب زیرزمینی با اجرای طرح های انتقال آب و تغذیه مصنوعی ، شامل طرح انتقال آب تار به اشنه در با حجم 5 میلیون متر مکعب ، طرح تغذیه مصنوعی در جابان ، سربندان و خسروان با حجم 4 میلیون متر مکعب و طرح انتقال آب و تغذیه مصنوعی دلیچایی به سیدآباد با حجم 5/3 میلیون متر مکعب و طرح های کوچک دیگر با حجم 3 میلیون متر مکعب .

2-      ادامه تلاش جهت گسترش طرح های آبیاری قطره ای با هدف بهینه کردن مصرف آب در سطح 4000 هکتار .

3-      پوشش انهار کشاورزی با هدف جلوگیری از پرت آب که موجب 2 میلیون متر مکعب صرفه جویی در مصرف آب خواهد شد .

4-   احداث آب بندها و سدهای کوتاه در مناطق مختلف به منظور جلوگیری از هدر رفت آب های جاری و استفاده از آن در فصل نیاز آبی با امکان استحصال 6 میلیون متر مکعب ؛ در مناطق مختلف مثل بولان ، قلفک ، وادان ، تنگه بولان ، دامنه های قره آغاج و جورد و....

ب- فصل کشاورزی

1-    فعال کردن ترویج کشاورزی :

فعال کردن و ترویج کشاورزی با افزودن کارشناسان خبره در رشته های مختلف مثل باغداری ، دامداری ، زراعت و... وارائه دانش های نوین به تولید کنندگان متأسفانه بخش قابل توجهی از کشاورزان از دانش نوین بهره ای ندارند و آموزش های موفق چندانی نداشته . پیشنهاد می شود با هدف اصلاح و احیای باغات سنتی در سطح 3000 هکتار و با روش آموزش در مزرعه امکان افزایش درآمد کشاورزان ، ایجاد انگیزه کافی و جلوگیری از تخریب باغات قدیمی فراهم گردد .

2-    جلوگیری از تغییر کاربری از اراضی :

به علت بالا رفتن قیمت زمین و عدم توجیه اقتصاد کشاورزی تغییر کاربری اراضی در حال اتفاق است . متأسفانه اشتباه استانداری در گسترش حریم شهرها و اجرای طرح موزاییکی عامل تشدید تغییر کاربری ها بوده است . هرچند برخورد با ساخت و سازهای غیر مجاز مبارزه با معلول است. لکن باید در کنار توجه به درآمد کشاورز هزینه ساخت و ساز را بالا برد و انگیزه سودجویان را از آنها گرفت .

3-    تولید نهال گردو با استفاده از تکنولوژی کشت بافت :

بررسی نشان می دهد میزان باردهی درختان موجود در باغات قدیمی بسیار اندک است که علت آن به نوع نهال کشت شده بر می گردد به نظر نگارنده با بی نتیجه ماندن روش های دیگر تولید نهال مناسب گردو مثل به گزینی و پیوند باید از تکنولوژی کشت بافت و با استفاده از سازگارترین واریته ها با مناسب ترین بار استفاده کرد . این اقدام موجب افزایش درآمد        دراز مدت برای گردو کاران خواهد شد .

4-      گسترش مجتمع گلخانه ای با هدف اشتغال به کار فارغ التحصیلان کشاورزی و افزایش تولید در واحد سطح .

5-   افزایش سطح باغات با استفاده از منابع آبی که با صرفه جویی در مصرف و یا جلوگیری از هدر رفت آب جاری بدست می آید تا سطح 3000 هکتار .

6-   گسترش مجتمع های دامپروری با هدف ایجاد بستر سرمایه گذاری و توسعه پرواربندی ها و کاهش فشار بر مراتع و در نهایت افزایش تولید .

                    ث‌-       روستا ها :

روستا کانون فعالیت های کشاورزی و دامپروری است ، شغل اغلب روستاییان را فعالیت های مذکور تشکیل داده است و بخش اندکی در سایر فعالیت ها مثل خدمات مشغولند . پس از انقلاب تلاش های وسیعی برای احیای روستا ها خصوصاً با ارائه خدمات زیربنایی مثل ساخت راه ،    برق رسانی ، گسترش ارتباطات مخابراتی ، ساخت مدرسه ، خدمات بهداشتی و... صورت گرفت ولی ارائه این خدمات نتوانست جلو مهاجرت و تخلیه روستاها را بگیرد . و در پاره ای موارد روستاها با اینکه خدماتی را دریافت کرده اند ولی بطور کلی از سکنه خالی شده اند به نظرعلت اصلی آن عدم تکاپوی درآمد خانوار و شغل برای جمعیت فعال جدید بود ، جذابیت های زندگی شهری مثل آموزش با کیفیت تر ، بهداشت مناسب و ... روستاییان را به حاشیه شهرها کشاند .

راه کار مناسب آن است که در ضمن ادامه خدمات رسانی به روستا ها و ایجاد جاذبه کافی در روستاها و افزایش امکانات روستاها به موضوع درآمد خانوار روستایی و ایجاد اشتغال جدید نیز پرداخت لذا موارد ذیل می تواند به عنوان برنامه قابل پیگیری در دستور کار قرار گیرد .

1-   گسترش خدمات در روستاها شامل امکانات مخابراتی ، راه ، گاز رسانی ، بهسازی معابر و اجرای طرح های هادی ، گسترش امکانات و فضاهای ورزشی ، امکانات بهداشتی و درمانی گسترش خدمات حمل ونقل با هدف ایجاد جذابیت کافی در روستاها و با نگاه توسعه .

2-   تلاش در جهت افزایش درآمد روستاییان با ایجاد تحول در امر باغداری و کشاورزی و دامداری ، گسترش صنایع کوچک و بخش های خدماتی در روستاها .

3-   فراهم کردن امکانات تهیه مسکن ارزان در روستاها ، با واگذاری زمین به حداقل قیمت و آماده سازی سریع ، طرح های توسعه بافت روستاها ، برخوردارکردن روستاییان از وام باسود کم و ارائه خدمات فنی ارزان به منظور تهیه مسکن با کیفیت بالا .

4-   شناسایی استعداد ها و قابلیت های هر روستا در امر معادن ، گردشگری ، احداث کارخانه های خاص مثل کارخانه بسته بندی آب و ... و فراهم کردن زمینه سرمایه گذاری با هدف ایجاد درآمد و شغل جدید .

        ج‌-  گردشگری:

    شهرستان دماوند از دیر باز مورد توجه گردشگران بوده است . احداث پیست اسکی در آبعلی و       سالن های غذاخوری بین راهی و هتل ها نمونه هایی از امکانات خدماتی برای ارائه خدمات به گردشگران بوده است . درگذشته متمکنین با خرید باغات و احداث ویلا امکاناتی برای ایام فراغت خود در دماوند دست و پا کرده اند ، لکن برنامه کلی برای ساماندهی گردشگاه ها به اجرا درنیامده تا کلیه شهروندان بتوانند از آن استفاده کنند . طی سالیان گذشته شهرستان دماوند از این بعد مورد توجه شهرداری تهران قرار گرفت و در قالب طرح ساماندهی تفرجگاه های اطراف تهران مطالعه ای در سطح 16 هزار هکتار از مناطق اطراف دریاچه تار تا حوزه دلیچای و سربندان صورت گرفته ولی پروژه مذکور رنگ اجرا به خود نگرفت در مقاطع بعدی نیز بخش خصوصی طرح هایی را در دماوند مورد مطالعه قرارداد .

  وحتی آمادگی هایی برای سرمایه گذاری خارجی در شهرستان در این زمینه ایجاد شد لکن عدم وجود    خط مشی مشخص تمام آن فعالیت ها را راکد گذاشت و سرمایه گذاران با برخوردهای سرد مواجه شدند و کار متوقف شد .

لذا ساماندهی مناطق گردشگری شهرستان خصوصاً دریاچه تار و غار رودافشان و سایر مناطق مثل اطراف چشمه ها، مناطق دیدنی ، از طرفی و فعال کردن بخش خصوصی با هدف احداث هتل های اقامتی ، احداث سایت های تفریحی و دهکده های توریستی می تواند موجب ایجاد حرکت در این بخش گردد بطور مشخص .

1-   احداث جاده تیزآب به دریاچه تار موجب دسترسی آسان شهروندان دماوند و سایر گردشگران از سطح استان به دریاچه تار می گردد و با فعال کردن بخش خصوصی امکان استفاده از دریاچه فراهم می گردد .

2-   درخصوص غار رودافشان سامان دهی مدیریت غاراز جهت تأمین برق داخل غار و امکانات خدماتی محل پارکینگ ، فراهم کردن سایر امکانات تفریحی مثل اسب سواری ، ماهیگیری ، کوهپیمایی ، شنا و ... و اسکان گردشگر .

3-      حل مشکلات موجود پیست آبعلی و توسعه پیست اسکی و فعال کردن هتل اوزنه .

4-      گسترش مراکز خدمات بین راهی .

5-      بازسازی مراکز زیارتی ، تاریخی و فرهنگی شهرستان و ساماندهی این مراکز مثل بی بی زبیده و سایر ابنیه های تاریخی .

-         اشتغال :

همانطور که در شرح معضلات برشمرده شد ، اساسی ترین مشکل موجود شهرستان را می توان بیکاری نامید که البته در صورت توجه به پیشنهادات سایر بندها بخش قابل توجهی از آن پوشش داده خواهد شد . لکن بطور خاص می تواند نکات زیر مد نظر قرار گیرد :

1-      تشویق کارآفرینان با برداشتن موانع و ساده سازی مسیر استقرار و آغاز فعالیت طرح های واقعی و نتیجه بخش .

2-      عدم ایجاد مشکل برای کارفرمایان و سرمایه گذاران و توجه به سرنوشت تولید و حیات کارگاهها در مسائل کارگری .

3-      تشویق شهرداری ها به احداث مجتمع های کارگاهی و اجاره با قیمت پایین به افراد متخصص که سرمایه احداث کارگاه را ندارند .

4-      پاسخگو کردن تمام دستگاه ها در موضوع اشتغال .

5-   توجه به پتانسیل های شهرستان در بحث اشتغال مثل کارخانه های بسته بندی آب ، مجتمع های بین راهی ، صنایع چوب ، شهرک لباس و ....

6-      تبلیغ فرهنگ کار و فرهنگ سازی : کار در فرهنگ ما یک ارزش است لکن وقتی اقتصاد دلالی بر اقتصاد تولیدی چربید کسی سراغ کار نمی رود ، تعداد بنگاه های خرید وفروش املاک در دماوند نشان دهنده جاذبه این فعالیت است . باید با جلوگیری از ساخت و سازهای غیر مجاز و تغییر کاربری اراضی از طرفی و ایجاد جاذبه در بخش تولید ، نگاه ها را مجدداً به تولید باز گرداند .

 

-         تغییر ساختار بودجه شهرستان

بودجه سالانه شهرستان که در فصل های مختلف تنظیم و ابلاغ می شود . اعم از ملی و استانی و بودجه های ستاد حوادث و... برای راضی نگهداشتن دستگاه ها تقسیم می شود و به اطلاعات و پیشنهادات روزمره دستگاه ها قناعت می شود و جهت گیری توسعه ای بر پایه یک برنامه بلند مدت ندارد و درگیر رفع مشکلات روزمره است .

حتی اعتباراتی که خیرین نیز در منطقه هزینه می کنند در بسیاری موارد فقط هدر دادن بودجه است . مدرسه ای ساخته می شود ولی آن روستا فاقد دانش آموز کافی است . زائر سرا بنا می شود بدون زائر. با نگاهی به پروژه های اجراشده اوایل انقلاب که مسئولین دفعتاً و بدون تکیه به آمارهای واقعی و بدون برنامه اجرا کرده اند مثل مدارس بنا شده در روستا های متروکه ، حمام های ساخته شده و ... حتی استخرهای با حجم بالا برای طرح های آبیاری قطره ای ، باید از این گونه مصوبات جلوگیری کرد و برپایه محورهای اساسی توسعه اعتبار اختصاص داد . می توان بودجه شهرستان را به دوبخش ، بودجه حل مشکلات جاری و بودجه با دید توسعه و حل مشکلات ریشه ای تقسیم بندی کرد ، بودجه باید افق مشخصی را طی چهار سال ترسیم کند و تغییری قابل ارزیابی ایجاد کند . مثلاً اثر هزینه اعتبارات بر اشتغال ، یا ایجاد درآمد جدید ، ویا ساخت زیربناها و ایجاد زمینه برای سرمایه گذاری مشخص باشد .

محورهای اصلی که باید در برنامه توسعه مدنظر قرارگیرد عبارتند از :

1-      طرح های آب

2-      طرح های بهسازی روستا ها

3-      تکمیل زیربناها

4-      طرح های زیست محیطی

 

-         چالش های مدیریتی :

یکی از نقاط ضعف شهرستان که در بحث مشکلات به آن اشاره شد بحث مدیریت است . علاوه بر ضعف ساختاری ادارات ضعف کارشناسی ، نداشتن برنامه ، تحرک پایین و   بی انگیزگی را می توان عمده مسائل مدیریت دانست به علاوه عدم توجه به مشارکت بدنه ادارات ، عدم ثبات مدیریت ها نیز از مسائل دیگر مدیریت در شهرستان است ، پیشنهاد می گردد .

1-   خواستن برنامه مشخص از ادارات برای مدت یکساله و پنج ساله با توجه به مأموریت هر دستگاه و با نگاه توسعه ، مشخص شدن اهداف برنامه ها و ارزیابی میزان پیشرفت در مقاطع مختلف واحد برنامه ریزی فرمانداری و طرح و برنامه سایر ادارات باید نقش برنامه ای داشته باشند نه صرفاً تقسیم اعتبار .

2-   دعوت از کارشناسان باتجربه وتحصیل کرده غیر دولتی در کار گروهها به منظور انعکاس نظرات مردمی در تصمیم گیری ها خصوصاً در هر زمینه کارشناسان و نمایندگانی از تشکل های غیر دولتی که موجب جلب بیشتر مشارکت مردم خواهد شد .

3-   ملاک قرار دادن شایسته سالاری در عزل ونصب ها به جای نگاههای بومی و غیر بومی و یا نگاههای جناحی ، جلوگیری از حذف مدیران شایسته به بهانه های واهی و پایان دادن به برخوردهای جناحی ورد صلاحیت های سیاسی که نتیجه آن حذف تجارب اندوخته شده است .

4-   تأکید بر مدیریت مشارکتی به این توضیح که وقتی صرفاً تصمیمات توسط مدیر اتخاذ می گردد و کارشناسان در تصمیم سازی نقشی نداشته باشند انگیزه ای در پیگیری آن نخواهند داشت . وقتی موفقیت دستگاهی صرفاً موفقیت مدیر تلقی می گردد نه مجموعه برای دیگران حرارتی ایجاد نمی کند تا پیگیر اهداف باشند . هرچند خود انتخاب دستگاه های نمونه و مدیران نمونه هم قصه بر غصه ای است ، ولی با برجسته کردن کارشناسان نمونه ، کارمندان نمونه و دستگاه های واقعاً نمونه می توان انگیزه بیشتری ایجاد کرد .

 -         مسکن :

شهرستان دماوند با جمعیت کم و وسعت زیاد قاعدتاً نباید درخصوص تأمین مسکن شهروندان مشکل جدی داشته باشد در صورتی که اکنون اجاره بهای مسکن در دماوند با بعضی مناطق تهران برابری  می کند . برای پایین آوردن و متعادل کردن قیمت مسکن پیشنهادات زیر می تواند مورد توجه قرارگیرد.

1-   واگذاری زمین در کنار بافت مسکونی روستا ها به منظور جلوگیری از تغییر کاربری اراضی کشاورزی ، فراهم شدن امکان بازسازی بافت های فرسوده ، و تأمین مسکن ارزان برای روستاییان البته باید نکاتی در اجرا مد نظر قرار گیرد ، مثلاً از پول دریافت شده از متقاضیان زیرسازی بافت های جدید مثل تأمین آب ، برق ، شبکه معابر به سرعت انجام شود نه اینکه اجرای یک پروژه سال ها به طول انجامد ، طولانی شدن پروژه ها خسارت زیادی به مردم وارد می کند چون مردم سال ها منتظر می مانند و تورم امکان خانه دار شدن را از آنها خواهد گرفت .

2-   آنچه امروز موجب گرانی شده علاوه بر مشکلات کلان اقتصاد کشور مثل بالا رفتن نقدینگی که به بخش مسکن سرازیر شده ، انباشت نیازهای کاذب است و فعالیت بنگاه های مسکن که باید بر فعالیت و تعداد و نحوه کار بنگاه ها نظارت شود .

3-      یکی از دلایل بالا بودن قیمت مسکن در دماوند را پایین بودن تعداد طبقات در مجوزهای صادر شده می دانند

4-   ایجاد قطب های جدید توسعه در شهرستان به منظور ایجاد تعادل منطقه ای در رشد کالبدی شهرستان و جلوگیری از سرازیر شدن نیازها به یک منطقه باید حداقل یک یا دو منطقه در شهرستان به عنوان کانون توسعه درنظر گرفته شود . و با ایجاد جاذبه در این مناطق از سرریز نیازها به یک منطقه جلوگیری کرد .

5-      ادامه انبوه سازی توسط وزارت مسکن و بنیاد مسکن با طرح های جذاب تر و ملاحظه فراهم کردن خدمات لازم در این طرح ها

 

-         توسعه مراکز آموزش عالی :

در این زمینه تاکنون فعالیت های نسبتاً خوبی صورت گرفته ، توسعه این بخش می تواند ضمن         بالا رفتن جایگاه شهرستان اشتغال خوبی در بخش خدمات ایجاد کند لکن چند نکته در توسعه مراکز آموزش عالی مد نظر قرار گیرد .

1-   در صورت افزایش تعداد دانشجو در شهرستان از قبل باید برای تأمین خوابگاه توسط بخش خصوصی و یا خیرین برنامه ریزی شود همین طور به بحث جابجایی و حمل ونقل باید توجه ویژه شود .

2-   صرفاً به استقرار ظاهری تعدادی واحد دانشگاهی دلخوش نبود ، تعداد تابلوی مثلاً دانشگاه      پیام نور نشانه توسعه آموزش عالی در شهرستان نیست مهم کیفیت واحد های مستقر شده است لذا باید در صورت جدیت دانشگاه های معتبر از نظر علمی از استقرار آن استقبال کرد . طی سال های گذشته با اینکه دانشگاه هایی مانند علم و صنعت و تربیت مدرس زمین برای استقرار تحویل  گرفته اند لکن اقدام عملی چندانی برای توسعه دانشکده هایش در دماوند صورت نداده .

3-   می توان برای جذب اساتید با کیفیت تسهیلات ویژه ای مثل اختصاص مکانی برای ویلا سازی برای اساتید اختصاص داد تا امکان ارتباط با مجامع علمی افزایش یابد .

4-   در تعیین رشته های آموزشی در واحدهای دانشگاهی منطقه باید به نیازهای منطقه توجه کرد . مثلاً رشته های باغبانی ، دامپروری ، معادن ، عمران آب ، مرتع و... می تواند در برنامه قرار گیرد و یا رشته های صنعتی با توجه به نیاز شهرک های صنعتی .

 

-         بخش صنعت و معدن :

هرچند بخش صنعت در دماوند توسعه چندانی نداشته و محدود است به ناحیه صنعتی آیینه ورزان و تعدادی واحدهای پراکنده که مجموعاً حدود 50 واحد صنعتی در دماوند استقرار یافته که در حال حاضر 20 واحد آن فعال است ، لکن مسئله عمده این واحدها عدم تناسب آنها با منطقه دماوند ، نداشتن توجیه اقتصادی و پیش بینی نشدن مواد اولیه برای ادامه فعالیتشان بوده است . صنعت در دماوند باید مکمل بخش کشاورزی بوده با هدف جلوگیری از ضایعات و تکمیل زنجیره تولید استقرار یابد . اکنون مواجه ایم با تعدادی کارگاه خالی که یا تعطیل شده اند و یا اساساً آغاز به فعالیت ننموده اند .

علاوه بر این امکانات در بخش صنعت تاکنون با پیگیری مسئولین وقت سه شهرک صنعتی در دماوند تصویب شده : یکی شهرک شماره یک دماوند در زمینی به وسعت 130 هکتار در خسروان ، شهرک شماره دو دماوند در زمینی به وسعت 50 هکتار در همند وادان به عنوان شهرک الکترونیک ، و شهرک قطعه سازان در تخته ها ( منطقه رودهن ) که توسط انجمن قطعه سازان ایران و در زمینی به وسعت 114 هکتار برنامه ریزی شده است که در صورت اجرایی شدن این شهرک ها بخش عمده مشکل بیکاری شرق استان تهران برطرف می گردد . در اجرای این شهرک ها باید نکات زیر مد نظر قرار گیرد:

1-      مجوز دادن به واحدهایی که در تأمین مواد اولیه و بازاریابی با شرایط ناپایدار اقتصادی مشکل جدی برایشان ایجاد نگردد .

2-      مجوز دادن به واحدهایی که مشکل زیست محیطی ایجاد نمی کنند . و یا مشکلات آنان قابل کنترل است .

3-   مجوز دادن به سرمایه گذارانی که در اجرا جدی باشند و صرفاً گرفتن مجوز هدف اصلی آن نباشد ، واقعاً صنعتگر باشند و به دنبال رانت نباشند .

4-      به حداقل رساندن زمان و هزینه آماده سازی شهرک ها که موجب ایجاد رغبت برای           سرمایه گذاراران گردد .

-     در زمینه مسائل معدنی با توجه به اینکه شهرستان دماوند از زمین شناسی متنوعی برخوردار است ، امکان استقرار کارخانجات ، بلوک های پیش ساخته ، سفال و آجر ، کارخانه های سیمان و آهک و گچ امکان پذیر است لکن باید مطالعه جدی تری برای پی جویی معادن در محدوده جغرافیایی شهرستان صورت گیرد .

 

-        سرعت دادن به اجرای پروژه های عمرانی :

آنچه در ابتدای ورود هر بیننده ای به دماوند جلب نظر می کند ، عقب ماندگی عمرانی شهرستان است از خیابان های اصلی تا کوچه های شهر ، از مراکز تفریحی تا روستاها ، از نداشتن یک کتابخانه قابل قبول تا نداشتن یک سالن اجتماعات مناسب . شاید بتوان گفت به علت کوهستانی بودن شهرستان و سردسیر بودن آن مثلاً اجرای پروژه های راهسازی هزینه های بالاتری دارد . لکن طی سال های پس از انقلاب به علت تخصیص اعتبارات ناکافی با توجیه کم بودن جمعیت ( یکی از شاخص های توزیع اعتبار برای شهرستان های استان جمعیت است ) ، به علاوه پایین بودن کیفیت پروژه ها که منجر به هدر رفتن اعتبارات شده ، به علاوه اختصاص اعتبار به پروژه های فاقد اولویت همگی موجب ترسیم چهره فعلی برای شهرستان شده که باید با کسب ارتباطات ویژه و از محل اعتبارات خاص این عقب ماندگی ها جبران گردد ، خصوصاَ اتمام پروژه های نیمه کاره زیر ساخت ها در این مسیر باید در اولویت قرار گیرد . مثل پروژه های ورزشی ، شبکه راهها ، بهسازی روستاها و شهرک ها .

 جمع آوری و تدوین مطالب : مهندس مرتضی اوسطی

 |+| نوشته شده در  جمعه 1387/11/25ساعت 8 بعد از ظهر  توسط احسان-الف  | 
 
  بالا